Voor velen kwam deze officiële erkenning laat. Voor sommigen te laat.
De Geuzen en Maassluis
De Geuzen worden beschouwd als de eerste georganiseerde verzetsgroep van Nederland. Al in de eerste oorlogsjaren boden zij actief weerstand tegen de Duitse bezetter. Leden van de groep waren actief in Maassluis, Vlaardingen, Schiedam, Rotterdam en ver daarbuiten. Arrestaties, gevangenschap en executies maakten al vroeg deel uit van hun geschiedenis.
Juist daarom was het symbolisch dat in 1981, ruim 35 jaar na de bevrijding, een groot aantal voormalige Geuzen – of hun nabestaanden – in Maassluis werd geëerd. De bijeenkomst werd vastgelegd voor televisie en vormde een tastbare herinnering aan een verzetsgeschiedenis die lange tijd slechts fragmentarisch bekend was gebleven.
Het Verzetsherdenkingskruis
Het Verzetsherdenkingskruis werd ingesteld bij Koninklijk Besluit van 19 december 1980, ter gelegenheid van de 35e herdenking van de bevrijding. Het is geen koninklijke, maar een nationale onderscheiding, bestemd voor deelnemers aan het verzet tegen de bezetters van het Koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Op 3 februari 1981 werd met de voornaamste organisaties van het voormalig verzet overeenstemming bereikt over de oprichting van het Nationaal Comité Verzetsherdenkingskruis. Oud-verzetsstrijders konden zich bij dit comité aanmelden, waarna werd beoordeeld of zij in aanmerking kwamen voor toekenning. De uitreiking vond soms plaats tijdens officiële ceremonies, maar in de meeste gevallen werd het kruis per post toegezonden.
Kenmerkend voor deze onderscheiding is dat zij uitsluitend op aanvraag werd toegekend en dat verzetsactiviteiten aannemelijk moesten worden gemaakt. Dat gegeven verklaart mede waarom niet iedere verzetsdeelnemer het kruis ontving. Landelijk werden ruim 18.000 aanvragen ingediend, waarvan er circa 15.300 werden gehonoreerd.
De symboliek van het kruis is veelzeggend. De tekst ‘de tyranny verdryven’ – ontleend aan het Wilhelmus – verwijst naar het doel van het verzet. Het vlammende zwaard staat zowel voor het gewapende als het geestelijke verzet. Het lint, met de kleuren van Nederland en Oranje tegen een zwarte achtergrond, verbeeldt eenheid te midden van rouw.
Niet verwarren met het Verzetskruis
Het Verzetsherdenkingskruis moet niet worden verward met het Verzetskruis 1940–1945. Beide hebben betrekking op het verzet in de Tweede Wereldoorlog, maar verschillen sterk van karakter.
Het Verzetskruis werd al in 1946 ingesteld en was bedoeld als directe erkenning voor uitzonderlijke moed en beleid tijdens de oorlog. Deze onderscheiding is zeer zeldzaam en werd slechts 95 keer toegekend, onder meer aan Helena (Tante Riek) Kuipers-Rietberg en Johannes Post.
Het Verzetsherdenkingskruis is daarentegen een herdenkingsonderscheiding, bedoeld om een bredere groep verzetsdeelnemers alsnog erkenning te geven. De nadruk lag hierbij niet op uitzonderlijke heldendaden, maar op aantoonbare deelname aan het verzet in bredere zin.
De uitreiking van 14 december 1981
De plechtigheid in Koningshof, georganiseerd door het Geuzenactiecomité, was volledig gewijd aan de erkenning van het lokale en regionale verzet. Naast Z.K.H. Prins Bernhard waren ook de burgemeesters van Maassluis en Schiedam aanwezig, evenals de commissaris der Koningin in Zuid-Holland, de heer Vrolijk. Hun aanwezigheid onderstreepte het officiële en bestuurlijke gewicht van de bijeenkomst.
Hoewel de plechtigheid sterk werd gedragen door het Geuzenactiecomité en een groot deel van de ontvangers lid was geweest van de verzetsgroep De Geuzen, beperkte de uitreiking zich nadrukkelijk niet tot deze groep alleen. Ook verzetsmensen die later in de oorlog actief waren geworden ontvingen het Verzetsherdenkingskruis. Onder hen bevonden zich personen die een rol speelden binnen andere verzetsnetwerken, de Binnenlandse Strijdkrachten, het Militair Gezag of de Politieke Opsporingsdienst (POD). Sommigen van hen waren actief tot aan de bevrijding en ook in de eerste periode daarna.
Dat juist Prins Bernhard de onderscheidingen uitreikte, gaf de plechtigheid extra betekenis. Voor de aanwezigen – verzetsmensen, weduwen, kinderen en andere nabestaanden – was het een moment van trots, herinnering en onvermijdelijk ook gemis. De uitreiking zelf vormde het formele hart van de bijeenkomst en benadrukte de late, maar officiële erkenning van het verzetswerk.
Ontvangers van het Verzetsherdenkingskruis (bij leven onderscheiden)
(Naam – plaats van verzetsactiviteiten)
- Aardoom, A. – Schiedam
- Bakker, G. – Vlaardingen
- Bekkers, T.J. – Vlaardingen
- Bergen Walraven, G.W. van – Schiedam
- Beugen, L.G. van – Werkendam
- Blom, J.M. – Delft
- Blonk, J.W. – Maassluis
- Boom, J.W. van den – Vlaardingen
- Brouwer, A. – Maassluis
- Buis, L. – Schiedam
- Driel, P. van – Delft
- Driesschen, J.A.H. van den – Pernis
- Dijk, J. van – Maassluis
- Eijk, G. van – Vlaardingen
- Faas, V.C. – Vlaardingen
- Gardenier, P. – Vlaardingen
- Gent, P.H. van – Rotterdam
- Gijsen, M.G. – Borg
- Hakbijl, W. – Vlaardingen
- Harst, P. van der – Vlaardingen
- Hoek, J. – Rotterdam
- Hoeven, G. van der – Schiedam
- Holierhoek, G.J. – Schiedam
- Hollaar, A. – Maassluis
- Hoogwerf, W.A. – Vlaardingen
- Jansen, P. – Rotterdam
- Kappel, H.A. van – Raamsdonkveer
- Keesmaat, W. – Vlaardingen
- Kleiwegt, P. – Maassluis
- Kranen, N. van – Rotterdam
- Lamsweerde, L.M.P.M. van – Compiègne (Frankrijk)
- Langbroek, A.C. – Vlaardingen
- Langbroek, J. – Vlaardingen
- Neijenhof, J. van – Schiedam
- Neerman, D. – Maassluis
- Mos, J. de – Naaldwijk
- Nales, G.H. – Rotterdam
- Nater, C.A.J. – Delft
- Neve, A.J. – Compiègne (Frankrijk)
- Nieuwstraten, P. – Vlaardingen
- Noomen, W. – Schiedam
- Noteboom, H. – Rotterdam
- Nuijt, J. – Vlaardingen
- Oostlander, J. – Schiedam
- Otten-Snijders, mevrouw C. – Maassluis
- Pas, E. van der – Schiedam
- Penning, D. – Vlaardingen
- Pietersen, Chr. – Vlaardingen
- Pons, A.C. – Maassluis
- Pons, P. – Maassluis
- Recourt, J.P. – Den Haag
- Schee, J. van der – Vlaardingen
- Spermon, J. – Rotterdam
- Stoel, J.L. – Terneuzen
- Struis, G. – Vlaardingen
- Struijk, D. – Vlaardingen
- Veld, J.M. in ’t – Vlaardingen
- Veld, A.M. in ’t – Vlaardingen
- Veer, C. van der – Vlaardingen
- Vliet, A. van – Vlaardingen
- Vreugdenhil, C.G.R. – Naaldwijk
- Wilt, M. de – Vlaardingen
- With, K. de – Maassluis
- Willik, G. van der – Vlaardingen
- Wetering, W. van de – Schiedam
- Wijk, J. van – Vlaardingen
- Zweere, A.J. – Vlaardingen
Ontvangers van het Verzetsherdenkingskruis (postuum toegekend)
(Naam – plaats van verzetsactiviteiten)
- Bekker, L. – Rijswijk
- Berg, N. van der – Vlaardingen
- Boezeman, Jacobus J.W. – Maassluis
- Bos, M. van den – Vlaardingen
- Bovenberg, J.A. – Vlaardingen
- Brouwer, W. – Maassluis
- Burg, J. van den – Maassluis
- Burger, P. – Vlaardingen
- Buijs, Th. – Schiedam
- Dalen, H. van – Delft
- Donker, A. – Schiedam
- Dun, H.J.C. van – Maassluis
- Ekelenburg, D. – Vlaardingen
- Farber, P. – Vlaardingen
- Goudappel, J. – Vlaardingen
- Greveling, R. – Schiedam
- Hertog, M.J.A. – Schiedam
- Hoek, L.H. – Rotterdam
- Hoest, H. van der – Maassluis
- Janssen, J. – Rotterdam
- Kooij, J. van der – Vlaardingen
- Kop, A. – Vlaardingen
- Korpershoek, I.S. – Vlaardingen
- Kosmeijer, J.P. – Zwolle
- Krogten, J.W.D. van – Schiedam
- Moerman, Z. – Vlaardingen
- Moree, P. – Vlaardingen
- Muuren, W.F. – Schiedam
- Muijen, P.A. van – Vlaardingen
- Muijsson, D.A. – Schiedam
- Noort, B. van – Vlaardingen
- Otten, P. – Maassluis
- Pagter, P.J. de – Maassluis
- Peterse, Johannes – Maassluis
- Post, D. – Rotterdam
- Remmerswaal, C.J. – Vlaardingen
- Remmerswaal, R.P. – Vlaardingen
- Roelofsen, H.J. – Schiedam
- Rijn, H.J. van – Maassluis
- Schoemaker, C.J. – Den Haag
- Schulp, J. – Muiden
- Slagboom, J. – Maassluis
- Sloot, M.C. – Vlaardingen
- Sorber, I.J. – Schiedam
- Stans, J. – Maasland
- Strijbos, B. – Maassluis
- Teunissen, J. – Maassluis
- Veldkamp, P.L. – Rotterdam
- Verdam, A.J. – Maassluis
- Verstallen, P. – Vlaardingen
- Visser, W.S. – Vlaardingen
- Volbeda, J.G.F. – Schiedam
- Vos, L.A. – Rotterdam
- Westland, H. – Huizen
- Wetering, D. van de – Rotterdam
- Wit, A.M. de – Schiedam
- Wit, M. de – Vlaardingen
- Zee, J. van der – Maassluis
Na afloop van de uitreikingen nam Pieter Nieuwstraten het woord namens het Geuzenactiecomité. Nieuwstraten, zelf die dag onderscheiden en voorzitter van de organisatiecommissie, sprak zijn dankbaarheid uit dat het verzetswerk alsnog officiële erkenning kreeg. In zijn woorden klonk ook de herinnering door aan maart 1941, toen de eerste vijftien Geuzen door de Duitse bezetter werden gefusilleerd.
Als blijk van dank voor zijn komst bood hij Prins Bernhard een zilveren doos in de vorm van een margriet aan, een bekend symbool van het verzet, evenals het Geuzenliedboek 1940–1945 — tijdens de oorlog een illegale uitgave, inmiddels vrij verkrijgbaar.
Pas na afloop van het officiële gedeelte ontstond gelegenheid voor informeler contact. Daarbij toonde Prins Bernhard bijzondere belangstelling voor de maquette van het toekomstige Geuzenmonument, ontworpen door kunstenaar Leen Droppert in opdracht van het Geuzenactiecomité. Dit monument zou op 12 maart 1983 in Vlaardingen worden onthuld door Koningin Beatrix.
Tot slot
De uitreiking van het Verzetsherdenkingskruis op 14 december 1981 was meer dan een ceremonie. Het was een collectief moment van herinnering, erkenning en herstel. Tegelijk laat deze bijeenkomst zien dat erkenning nooit volledig kan zijn.
Niet iedereen die verzetswerk verrichtte, staat op deze lijst. Opvallend is dat enkele personen die een aantoonbare rol speelden in het Maassluise verzet – zoals Gerrit Wagner, Jan Willem Bouwman en Pieter en Maartje Molenaar – hierin ontbreken. Dat onderstreept dat de toekenning van het Verzetsherdenkingskruis in belangrijke mate afhankelijk was van aanvraagprocedures, beschikbare documentatie en persoonlijke keuzes, en niet uitsluitend van de feitelijke betekenis van iemands verzetswerk.